مهندس شهیر شهیدثالث:

نفت تایمز: از زمانی که کتاب ثروت ملل توسط آدام اسمیت در قرن هجده میلادی نوشته شد و سپس با ظهور نخستین جمهوری مدون جهان یعنی ایالات متحده آمریکا که بلافاصله نظریه نظام بازار آزاد اسمیت را بعنوان سیستم حاکم بر مناسبات اقتصادی خود برگزید، فرض نظریه پردازان اقتصاد بازار بر این بوده که مکانیزم "عرضه و تقاضا" بشکل یک دست نامرئی شئونات اقتصادی جامعه را سازمان خواهد داد.

شهیر شهیدثالث، مهندس مکانیک فارغ التحصیل دانشگاه صنعتی شریف و حدود ۱۵ سال است که مقیم کانادا است.

تصور عمومی بر این بود که در یک سیستم اقتصادی "خود سازمان ده" (Self-Organized) که بر اصل نفع طلبی شخصی و نیز اصل رقابت آزاد بنیان گذارده شود نقش هر تولید کننده و یا هر مصرف کننده در مقایسه با کل مجموعه آنقدر ناچیز است که هیچ یک نمی توانند به تنهائی بازار را از حالت تعادل خارج کنند.

آنچه که اسمیت نمی دید این بود که در یک سیستم فاقد کنترل، طمع پایان ناپذیر برخی از انسانها منجر به انباشتگی شدید ثروت و سرمایه در دست هائی معدود می گردد و این انباشتگی با خود قدرتی عظیم به همراه می آورد که مآلا هم بر روند دموکراسی و اداره سیاسی جامعه تاثیر گذار خواهد بود و هم اقتصاد را از مسیر عادی و مورد انتظار خود خارج خواهد کرد. اتیکت های اخلاقی که روح کارهای اسمیت را تشکیل می داد و در "تئوری تمایلات اخلاقی" (The Theory of Moral Sentiments) بطور مبسوط مورد بحث قرار گرفته بود در عمل در برابر خصیصه دیگری در بشر بنام "طمع" (Greed) رنگ باخت.

جوزف ستیگ لیتس (Joseph Stiglitz) معاون ارشد سابق بانک جهانی و برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال ٢٠٠١ می گوید علت اینکه دست نامرئی در بازار آزاد قابل رویت نیست اینست که چنین دستی وجود خارجی ندارد.

هم چنین "دیوید کورتن" (David Korten) اقتصاددان آمریکائی نیز بدرستی بر همین نکته انگشت می گذارد. به نظر کورتن بین زارع و صنعتگری که در زمان اسمیت برای امرار معاش خود و خانواده شان سعی داشتند که کالای خود را به بهترین قیمت در بازار به فروش رسانند و طمع بی پایان کورپوریشن ها که امروز کنترل چرخ اقتصاد را بدست گرفته اند از زمین تا آسمان فاصله است. اقتصاد امروز شاید در لفظ اما در واقعیت و عمل دیگر از مدل آدام اسمیت تبعیت نمی کند. اقتصاد امروز جهان نه تنها "آزاد" نیست بلکه به شدیدترین وجهی توسط گروه کوچکی از کورپوریشن ها هدایت و کنترل می شود. به این ترتیب پایه ای ترین اصل بازار آزاد که "عدم کنترل بازار" است در مدل اقتصادی نئولیبرال که امروز بر جهان غرب حاکم است نقض گردیده است.

٧۵ درصد غذای انسانهای روی زمین را محصولات دانه ای (گندم، ذرت، سویا و غیره) تشکیل می دهند که ٩٠ درصد تجارت آنها را تنها سه شرکت کارگیل (Cargill)، آرچر دنیلز میدلند (Archer Daniels Midland) و بانجی (Bunge) در انحصار خود دارند. امروز از ١٠٠ اقتصاد برتر جهان، ۴٩ تای آنرا کشورها و ۵١ تای دیگر را کورپوریشن ها تشکیل می دهند. ارقام و اعداد مربوط به قدرت مالی این شرکتها که نمونه هائی از آن کمی بعد خواهد آمد در مغز انسان هم نمی گنجد.

در کنار کورپوریشن ها پدیده ای که از چند سال پیش در بازارهای جهانی به ناگاه قدرت گرفت موسسات سرمایه گذاری بودند که تحت عنوان "هج فاند" (Hedge Fund) ها فعالیت می کردند. هر چند که هج فاند ها از دهه ١٩۵٠ در بازارهای جهان آغاز بکار کردند اما حضور سنگین آنها از حدود ٣ سال پیش بطور محسوسی بخش هائی از بازارهای بورس و مالی جهان را در کنترل خود گرفت. در حالی که مجموع دارائی های تحت مدیریت این شرکت ها در سال ٢٠٠۵ به رقم ٧۴٣ میلیارد دلار بالغ می گشت در سه ماهه سوم سال ٢٠٠٧ بر اساس گزارش HedgeFund.net میزان سرمایه ای که در دست این شرکت ها قرار داشت به رقم نجومی و غیرقابل تصور ۶٨/٢ تریلیون دلار (٢۶٨٠ میلیارد دلار) رسید.

هج فاند ها شرکت های مدیریت سرمایه (Capital Management) هستند که سرمایه گذاران خاصی را با سرمایه های بالا جذب می کنند. به عبارت دیگر اگر در شرکت های موسوم به "صندوق دو جانبه" (Mutual Funds) من و شما و هر سرمایه گذار خرد و کلانی بتواند سرمایه گذاری کند در این شرکت ها همانند یک کلوپ خصوصی تنها افراد خاصی پذیرفته می شوند که دارای سرمایه های بزرگ هستند.

مدیریت هج فاندها پس از جلب مشتری و سرمایه با ایجاد "استخری از سرمایه" وارد بازار شده و بر اساس استراتژی که مدیریت از پیش تعیین نموده مشغول امر خرید و فروش در بازارهای بورس می شوند. مدیریت این موسسات از سرمایه گذاران، هم حق مدیریت و هم پاداش (به ازای سودی که برای آنان ایجاد می کنند) دریافت می دارند. برای اینکه به ابعاد قضیه بیشتر پی ببرید آقای جان پالسون (John Paulson) مدیر هج فاند Paulson & Co. در سال ٢٠٠٧، ٧/٣ میلیارد دلار درآمد داشته است. توجه داشته باشید که آقای پالسون نه کالائی تولید می کند و نه با سرمایه خود مشغول معامله و تجارت است بلکه این درآمد صرفا نتیجه مدیریت سرمایه هائی است که در شرکت ایشان Paulson & Co. توسط افراد ثروتمند سرمایه گذاری شده است.

٢۵مدیر برتر هج فاندها هر یک بطور متوسط حدود ٩٠٠ میلیون دلار در سال ٢٠٠٧ درآمد داشته اند در حالیکه در سال ٢٠٠۶ درآمد متوسط آنها ۵٣٠ میلیون دلار بوده است. به عبارت دیگر ظرف یکسال متوسط درآمد آنها تقریبا دو برابر شده است.

ذکر دو مطلب در مورد هج فاند ها ضروری است. نخست اینکه این موسسات سرمایه گذاری خصوصی شامل هیچ یک از قوانین و مقررات نظارت بر شرکت های بازار سهام نمی شوند و درب هایشان کاملا بر روی هر گونه بازرسی توسط هر دولت و یا سازمانی بسته است و لذا در اختفای کامل به فعالیت های خود مشغولند. دوم اینکه در برابر هر یک دلاری که در اختیار این شرکت ها قرار دارد حداقل ٩ دلار دیگر از طریق موسسات مالی و بانک ها به آنان اعتبار داده می شود و شرکت عملا با ١٠ برابر سرمایه خود وارد میدان تجارت می شود.

در سپتامبر ١٩٩٨ زمانی که یکی از هج فاندها بنام Long Term Capital Management سقوط کرد بیش از ۴ میلیارد دلار سرمایه نداشت اما با توجه به اعتباراتی که قرض کرده بود ١٢۵ میلیارد دلار یعنی حدود ٣٠ برابر سرمایه اش یکباره ناپدید شد. با سقوط LCTM اگر تدابیر خاصی به کمک دولت آمریکا اتخاذ نشده بود کل نظام بانکی آمریکا در شرف فروریختن قرار گرفته بود. به این ترتیب وقتی می گوئیم ٢۶٨٠ میلیارد دلار سرمایه در اختیار هج فاندهاست با توجه به اعتباراتی که این شرکت ها از موسسات مالی اخذ می کنند می توان دریافت که به چه قدرت مالی غیرقابل تصوری تبدیل می شوند.